BADANIA NAUKOWE W INSTYTUCIE HISTORII I ARCHIWISTYKI


Instytut Historii i Archiwistyki jest dynamicznie rozwijającą się i wysoko ocenianą w różnych rankingach placówką. W Instytucie realizowane są liczne granty i projekty, krajowe i międzynarodowe.

 KATEDRA HISTORII STAROŻYTNEJ

Pracownicy Katedry Historii Starożytnej prowadzą głównie badania związane z historią państw i narodów basenu Morza Śródziemnego. Profesor Marek Wilczyński opublikował m.in. głośną książkę pt. Germanie w służbie zachodniorzymskiej w V w. n.e.: studium historyczno-prosopograficzne (wydanie pierwsze Kraków 2001). W 2011 roku w Krakowie ukazała się praca pt. Królestwo Swebów: regnum in extremitate mundi, będąca książką profesorską Marka Wilczyńskiego.

Długoletni kierownik Katedry Historii Starożytnej prof. Stefan Skowronek, który jest historykiem i archeologiem, zapoczątkował w naszym Instytucie badania dotyczące mennictwa starożytnego. Prof. Stefanowi Skowronkowi zawdzięczamy m.in. nowatorskie książki: Przedstawienia kultowo-religijne na monetach Aleksandrii egipskiej I-III w. n.e. (Kraków 1978), Mennictwo aleksandryjskie w okresie cesarstwa rzymskiego (Wrocław 1982), Moneta w kulturze starożytnego judaizmu: spór o mennictwo Heroda Wielkiego (Kraków 1994). Uczniem prof. Stefana Skowronka jest prof. Jerzy Ciecieląg, który kontynuując badania prowadzone przez swojego mistrza rozszerzył je o historię starożytnego Izraela. Wśród prac ogłoszonych drukiem przez prof. Jerzego Ciecieląga wyróżniamy m.in.: Palestyna w czasach Jezusa. Dzieje polityczne (Kraków 2000), Poncjusz Piłat, prefekt Judei (Kraków 2003), Powstanie Bar Kochby : 132-135 po Chr. (Zabrze 2008), Polityczne dziedzictwo Heroda Wielkiego: Palestyna w epoce rzymsko-herodiańskiej (Kraków 2002). Staraniem prof. Ciecieląga ukazał się również podręcznik akademicki pt. Żydzi w okresie drugiej świątyni: 538 przed Chr.-70 po Chr. (Kraków 2011).

KATEDRA HISTORIA ŚREDNIOWIECZA

W Katedrze Historii Średniowiecznej prowadzone są badania naukowe z zakresu historii powszechnej i historii Polski. W zakresie historii powszechnej na uwagę zasługują studia nad dziejami Słowian we wczesnym średniowieczu oraz przygotowywana do druku monografia poświęcona historii gospodarczej Europy we wczesnym średniowieczu. Tradycyjnym kierunkiem badawczym Katedry są studia nad dziejami miast i klasztorów Małopolski i Górnego Śląska w epoce średniowiecza i wczesnych okresie nowożytnym oraz dziejami osadnictwa Małopolski i Górnego Śląska, ze szczególnym uwzględnieniem kultów świętych i kształtowania się przestrzeni sakralnych. Owocują one licznymi publikacjami.

Nowym kierunkiem naukowych dociekań są studia z zakresu prosopografii społeczeństwa średniowiecznego i wczesnonowożytnego. Prowadzone są w tym zakresie badania nad mieszczaństwem, zakonnikami i zakonnicami oraz organistami. W obrębie badań nad środowiskiem organistów podejmowane jest także zagadnienie wyposażenia kościołów średniowiecznej diecezji krakowskiej w instrumenty muzyczne. Do kierunków badawczych rozwijanych zwłaszcza przez młodszych pracowników Katedry zaliczyć należy problematykę migracji mieszczan w średniowieczu i wczesnej epoce nowożytnej, związków polsko-węgiersko-słowackich widzianych poprzez migracje i rolę pogranicznych klasztorów, a także miejsca kobiety w społeczeństwie średniowiecznym.

 KATEDRA HISTORII NOWOŻYTNEJ

Główne kierunki badań pracowników katedry koncentrują się wokół problematyki takiej jak: gospodarka i społeczeństwo małych i średnich miast małopolskich w XVI – XVIII wieku (mikrohistoria), królewszczyzny województwa krakowskiego; historia kultury i mentalności w epoce nowożytnej, historia kobiety i rodziny staropolskiej, testamentologia, epistolografia staropolska, gazety rękopiśmienne, antropologia historyczna; dzieje rzemiosł krakowskich; historia kultury, historia rodziny, antropologia historyczna.

 KATEDRA HISTORII XIX WIEKU

Zainteresowania badawcze pracowników Katedry koncentrują się wokół następujących zagadnień: struktury społeczeństwa polskiego XIX i XX wieku; historia Galicji; arystokracja i ziemiaństwo w XIX wieku; życie polityczne, gospodarcze, społeczne i kulturalne Lwowa w XIX i XX wieku; problemy narodowościowe i wyznaniowe XIX i XX wieku (Polacy, Niemcy, Rosjanie, Ukraińcy, Żydzi); historia i kultura Żydów w XIX i XX wieku; postawy polityczne ludności wiejskiej w Galicji i w II Rzeczypospolitej; polskie powstania narodowo-wyzwoleńcze; dzieje Wielkiej Emigracji: myśl polityczna i społeczna obozów politycznych; wkład emigrantów polskich XIX wieku w cywilizacje narodów Europy i Bliskiego Wschodu; historia Izraela, studia nad pamięcią (memory studies), w tym studia nad miejscami pamięci i studia nad nową muzeologią.

Katedra Historii XIX Wieku odgrywa ważną rolę w organizacji Polsko-Ukraińskich Konferencji Naukowych z cyklu „Lwów. Miasto – społeczeństwo – kultura”. Jest to wspólne przedsięwzięcie naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie i Lwowski Uniwersytet Narodowy im. Iwana Franki. Niniejsza konferencja, to najstarszy projekt z zakresu nauk humanistycznych realizowany wspólnie przez Polskę i Ukrainę. Pierwsza konferencja, przygotowana jeszcze przez Instytut Historii WSP, odbyła się w Krakowie (18-20 listopad 1992 r.), druga – zorganizowana przez Katedrę Historii Ukrainy i Etnografii Uniwersytetu Lwowskiego – we Lwowie (18-20 maj 1994 r.), trzecia zaś, przygotowana ponownie przez Instytut Historii WSP – w Krakowie (29-30 kwiecień – 1 maj 1996 r.). Konferencje te kontynuowane są do tej pory. W spotkaniach tych uczestniczą także historycy z innych ośrodków naukowych (polskich i ukraińskich, a także naukowcy z Niemiec, Austrii, USA i innych państw) zainteresowani badaniami nad dziejami Lwowa, a w ostatnim czasie wyraźnie zaznaczyli również swą obecność badacze dziejów książki i księgozbiorów oraz historycy Żydów, oświaty i sportu.

Pod względem instytucjonalnym Katedra rozwija również aktywne kontakty z uczelniami i ośrodkami naukowo-badawczymi z Izraela. Pracownicy Katedry przyczynili się do podpisania oficjalnej umowy o współpracy pomiędzy Uniwersytetem Pedagogiczny w Krakowie a Levinsky College of Education w Tel Awiwie, która jest najstarszą uczelnią hebrajskojęzyczną w Izraelu (powstała w 1912 roku).

KATEDRA HISTORII NAJNOWSZEJ

Zainteresowania naukowe pracowników Katedry Historii Najnowszej koncentrują się na dziejach Polski i powszechnych od przełomu XIX i XX wieku aż po koniec dwudziestego stulecia. Wśród głównych kierunków badawczych podejmowanych w Katedrze wymienić wypada historię irredenty polskiej XIX/XX wieku i obozu piłsudczykowskiego; historię wojen morskich i morskiej sztuki wojennej podczas dwóch światowych konfliktów; badania nad polityką i gospodarką Polski Odrodzonej oraz dzieje stosunków międzynarodowych w XX wieku, w tym historię dyplomacji Polski, Francji i Sowietów; problematykę II wojny światowej ze szczególnym uwzględnieniem okupacji niemieckiej i stosunków (mikro)społecznych na ziemiach polskich w tym okresie, postaw i zachowań, jak również relacji polsko-brytyjskich, polsko-sowieckich, polsko-ukraińskich i polsko-żydowskich tej doby. Wspomnieć należy również o prowadzonych w Katedrze badaniach nad dziejami Krakowa w XX wieku, historią historiografii oraz biografistyką XX wieku.

Pracownicy Katedry Historii Najnowszej swe badania prowadzą w archiwach i bibliotekach krajowych oraz zagranicznych. Kwerendy naukowe przeprowadzali m.in. w Austrii, Francji, Izraelu, Rosji, Stanach Zjednoczonych, Ukrainie, Wielkiej Brytanii. Są autorami kilkudziesięciu książek, wydawnictw źródłowych, opracowań oraz kilkuset artykułów i przyczynków. Są członkami wielu stowarzyszeń historycznych polskich i międzynarodowych oraz aktywnie uczestniczą w życiu naukowym historyków czasów najnowszych organizując i uczestnicząc w licznych konferencjach, debatach i odczytach w Polsce i poza granicami kraju. Wielokrotnie wyróżniani byli różnymi nagrodami i stypendiami, zasiadają w radach naukowych wielu instytucji i czasopism polskich i zagranicznych.

 KATEDRA EDUKACJI HISTORYCZNEJ

Działalność badawcza KEH skupia się przede wszystkim na dawnej i współczesnej edukacji historycznej, społecznej, kulturowej i muzealnej, prowadzonej na różnych etapach kształcenia. W polu badawczym jej pracowników znajdują się także zagadnienia z zakresu historii oświaty i szkolnictwa w autonomicznej Galicji (1867-1918), a zwłaszcza tamtejsze szkolnictwo gimnazjalne, jego struktura społeczna, narodowościowa i wyznaniowa. Badaniami objęto również szkolnictwo II Rzeczypospolitej, ideologiczne oblicze powojennej edukacji historycznej, przeobrażenia świadomości i pamięci historycznej oraz narracji podręcznikowej w polskiej szkole po 1945 r., nauczanie o Auschwitz i Holokauście w Polsce i na świecie, organizację szkolnictwa w państwach europejskich, treści kształcenia historycznego w programach i podręcznikach w różnych okresach historycznych, prawo oświatowe. Kolejną grupę tematów badawczych stanowią takie kwestie, jak: dziecko podmiotem życia publicznego w dobie staropolskiej, historia społeczno-gospodarcza Żydów polskich okresu międzywojennego, bohater narodowy w popularyzacji dziejów i w procesie edukacji historycznej, życie codzienne w powojennym Krakowie, najnowsza historia Polski analizowana w aspekcie historii społecznej, historii kobiet i historii rodziny.

W centrum działalności dydaktycznej KEH jest nowoczesne kształcenie studentów – przyszłych nauczycieli historii i wiedzy o społeczeństwie. Na zajęciach teoretycznych (w uczelni) i praktycznych (w szkołach) oraz w ramach wizyt studyjnych w muzeach i miejscach pamięci poznają oni elementy i mechanizmy warsztatu pracy nauczyciela historii i wiedzy o społeczeństwie. Przyswajają teoretyczne założenia edukacji historycznej i społecznej w zakresie celów, treści, metod, technik i strategii kształcenia. Ćwiczą umiejętności wykorzystywania nowoczesnych i tradycyjnych środków dydaktycznych w ramach wielostronnego i multimedialnego toku kształcenia nauczyciela historii i wiedzy o społeczeństwie. Jednocześnie opanowują i doskonalą zasady obserwacji zajęć szkolnych. Rozwijają zdolności kreatywnego tworzenia nowoczesnych zajęć szkolnych, opartych na wykorzystaniu najnowszych technologii kształcenia, (E-szkoła) oraz samodzielnie prowadzą lekcje z zakresu historii i WOS.

Pracownicy KEH są członkami Polskiego Towarzystwa Historycznego oraz wielu innych krajowych i międzynarodowych gremiów historycznych i dydaktycznych. Aktywnie współpracują z nauczycielami różnych typów szkół, dla których organizują wykłady, warsztaty i szkolenia. Prowadzą prelekcje dla uczniów mające na celu popularyzację historii. Współpracują z muzeami oraz archiwami, a także są recenzentami ministerialnymi podręczników szkolnych. Ponadto piszą programy, podręczniki i poradniki dydaktyczne.

Pracownicy KEH są zaangażowani także w realizacje wielu projektów edukacyjnych, grantów naukowych i dydaktycznych. Koordynują olimpiady i konkursy historyczne różnych szczebli, m.in.: Ogólnopolską Olimpiadę Historyczną oraz konkursy dla gimnazjalistów organizowane wraz z IV LO w Olkuszu oraz Małopolskim Kuratorium Oświaty (m.in. Bronią czy piórem? Postawy Polaków wobec zaborców w okresie Powstania Styczniowego, „Taki to mroczny czas” – 70 rocznica Powstania Warszawskiego, Upadek I Rzeczypospolitej. Napoleońskie nadzieje i ład wiedeński (1764-1815), Polskie drogi do niepodległości 1846–1915. Przygotowują Noc Naukowców oraz Festiwal Nauki. Ponadto są współautorami podróżujących po szkołach całej Polski wystaw edukacyjnych, takich jak np.: Żydzi w Polsce. Swoi czy obcy? (www.zydziwpolsce.edu.pl) i Jestem stąd. Polska wielu narodów (www.jestemstad.pl). Warto nadmienić, że w roku akademickim 2014-2015 wzięli udział w projekcie Usus Est Optimus Magister – praktyka jest najlepszym nauczycielem współfinansowanym ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

Od 01.12.2014 do 15.11.2015 r. w ramach programu MNiSW Uniwersytet Młodych Wynalazców (numer: MNiSW/ 2014/ DIR/ 620/ UMW) realizowali projekt badawczy, w którym uczestniczyli również uczniowie IV Liceum Ogólnokształcącego w Olkuszu – „Żołnierze Niezłomni” Ziemi Olkuskiej – historia i pamięć. Efektem pracy nad projektem była publikacja monografii z tekstami uczniów biorących udział w projekcie, a także gra miejska, rajd i konferencja naukowa.

Aktualnie w KEH realizowany jest międzynarodowy grant dydaktyczny finansowany ze środków Unii Europejskiej programu „Erasmus+” (Nr: 2015-1-NL01-KA201-008826) pt. Online learning tools for combating antisemitism and other forms of discriminations. W ramach grantu powstała multimedialna platforma internetowa zatytułowana Stories that Move. Narzędzia do przeciwdziałania dyskryminacji (www.storiesthatmove.org) wspierająca edukację na rzecz przeciwdziałania różnym formom dyskryminacji przy pomocy nowoczesnych narzędzi informatycznych. W projekcie zaangażowanych jest 8 krajów europejskich: Holandia, Niemcy, Austria, Polska, Słowacja, Węgry i Ukraina. Platforma dostępna jest w 7 wersjach językowych. Międzynarodowym koordynatorem projektu jest Dom Anny Frank w Amsterdamie.

Pod patronatem KEH odbywają się cyklicznie różne konferencje naukowe i dydaktyczne, m.in.: Ogólnopolska Konferencja Naukowa „Historia – Pamięć – Tożsamość” oraz Międzynarodowa Konferencja „W kręgu rodziny epok dawnych”. W 2013 r. KEH włączyła się we współorganizację konferencji naukowej „Komisja Edukacji Narodowej: Ludzie i dzieło w dialogu pokoleń”, organizowanej w 240 rocznicę utworzenia Komisji Edukacji Narodowej. W 2017 r. odbyło się także ogólnopolskie Doktoranckie Seminarium Dydaktyczno-Historyczne.

Pracownicy KEH zasiadają w Kapitule Nagrody im. Słowikowskiego dla najlepszego nauczyciela historii szkół średnich w Krakowie. Została ona ustanowiona w 2009 r. przez Krakowski Oddział PTH i jej honorowym patronem jest Prezydenta Miasta Krakowa.

 KATEDRA ARCHIWISTYKI I NAUK POMOCNICZYCH HISTORII

Katedra powstała 1 października 2013 roku, przejmując zadania i kompetencje wcześniej działającego Zakładu Nauk Pomocniczych Historii, podlegającego Katedrze Historii Średniowiecznej. Kierownikiem katedry Archiwistyki i Nauk Pomocniczych Historii jest prof. dr hab. Zdzisław Noga. W jej skład wchodzi 1 profesor zwyczajny, sześciu adiunktów , w tym jeden ze stopniem doktora habilitowanego, pięciu ze stopniem doktora, czterech asystentów ze stopniem magistra, oraz pięciu doktorantów. Pracownicy Katedry prowadzą badania w zakresie archiwistyki i zarządzania dokumentacją, ze szczególnym uwzględnieniem funkcjonowania współczesnej biurowości, archiwów bieżących, dokumentacji specjalnej (fotografie, filmy, nagrania) oraz wdrażania systemów elektronicznego zarządzania dokumentacją. Innym obszarem działalności naukowej jest kartografia historyczna. W jej ramach mieści się edycja źródłowa pierwszego zdjęcia józefińskiego Galicji oraz edycja atlasów historycznych miast Małopolski. Przedmiotem badań są również dzieje miast w okresie przedrozbiorowym, a także historia osadnictwa oraz demografia historyczna. Katedra koordynuje zajęcia w ramach kierunku „Archiwistyka, zarządzanie dokumentacją i infobrokerstwo” oraz prowadzi studia podyplomowe „Zarządzanie dokumentacją, infobrokerstwo i archiwistyka”.

 BADANIA REGIONALISTYCZNE

W minionym wieku Instytut Historii i Archiwistyki wyrobił sobie markę lidera badań regionalistycznych. Tradycje z tym związane zapoczątkował głównie prof. Feliks Kiryk. W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat nasi uczeni wielokrotnie występowali w roli autorów, redaktorów i współredaktorów monografii poświęconych różnym polskim miastom i ośrodkom wiejskim. To m.in. dzięki ich pracy nowoczesne monografie naukowe posiadają dziś: Kraków, Sandomierz, Nowy Sącz, Rzeszów, Krosno, Limanowa, Bochnia, Chrzanów, Michałowice, Raciborowice, Wadowice, Trzebinia i wiele innych.